Historia e Shpenadisë

Më 4 maj 2026, revista prestigjioze shkencore “Nature Human Behaviour” publikoi studimin:

**Ancient DNA evidence for the history of the Albanians**

Ky studim i rëndësishëm ndërkombëtar mbi ADN-në e shqiptarëve sjell dëshmi të forta për vazhdimësinë tonë të lashtë në Ballkan dhe lidhjen tonë me popullsitë paleo-ballkanike, Dardaninë dhe Ilirinë.

Për ne shqiptarët, kjo nuk është vetëm shkencë është zëri i historisë sonë mijëravjeçare. Është dëshmi e rrënjëve tona të thella në këtë tokë, të ruajtura në gjakun, gjuhën, kulturën dhe qëndresën tonë ndër breza.

Nga tumat ilire, qytetet antike si Ulpiana, mbishkrimet dardane dhe trashëgimia jonë e lashtë, deri te sakrificat e popullit tonë për liri e identitet. Historia jonë nuk u shua kurrë. Ajo jetoi dhe vazhdon të jetojë në çdo brez shqiptar.

Ky studim është një krenari për kombin tonë dhe një mesazh i fuqishëm për brezat që vijnë:

Ne nuk jemi rastësisht në këto troje ne jemi bijtë dhe pasardhësit e një qytetërimi të lashtë që i mbijetoi kohës, pushtimeve dhe padrejtësive historike.

Lavdi historisë sonë, lavdi të parëve tanë dhe krenari për identitetin shqiptar!

Në pranverën e vitit 1945, mijëra shqiptarë u nisën me shpresë…

por nuk arritën kurrë.

Të mashtruar, të çarmatosur, të tradhtuar –

u pushkatuan në Tivar, pa faj, pa gjyq, pa mëshirë.

Zërat e tyre u heshtën…

por dhimbja e tyre ende flet.

Sot përkulemi me nderim dhe kujtojmë me zemër të rënduar edhe bijtë e Shpenadisë që nuk u kthyen kurrë:

Mikel Ndue Spaqi

Man Gjergj Perkola

Pjeter Nue Veseli

Nik Nue Shtufi

Ata nuk janë vetëm emra…

janë plagë, janë histori, janë ndërgjegjja jonë.

Le të jetojë gjithmonë e vërteta.

Mos e harroni TIVARIN.

Lavdi përjetë martirëve

Shoqata Lekë Dukagjini-Shpenadi

Një nga thesaret më të mëdha të trashëgimisë sonë kulturore, Tuma Ilire në Shpenadi të Prizrenit, është tashmë zyrtarisht pjesë e Listës së Aseteve me Mbrojtje të Përhershme!

Me përmasa mbresëlënëse (84m x 73m dhe 10m lartësi), kjo kodërvarr ilire daton nga shekulli IV–III p.e.s. dhe dëshmon për civilizimin e lashtë që jetonte në këto anë. Mendohet të ketë qenë varr ceremonial për figura me rëndësi të madhe në shoqërinë ilire.

Vendimi u mor nga Ministria e Kulturës, Rinisë dhe Sportit, pas propozimit të Këshillit të Kosovës për Trashëgimi Kulturore, më 5 mars 2024.

Tashmë, Tuma do të përfitojë vëmendjen dhe mbrojtjen që meriton, duke u ruajtur për brezat që vijnë dhe duke u bërë një pikë referimi për studiuesit dhe vizitorët.

Nëse jeni dashamirës të historisë dhe kulturës sonë – mos e humbni rastin ta vizitoni këtë vend të jashtëzakonshëm në Prizren!

Para shekullit XIV

- Territori i Shpenadisë ka qenë i banuar që në periudhën ilire, me gjurmë arkeologjike të tumave ilire qysh në periudhën e Bronzit/antike (pa datë të saktë të dokumentuar). Tumë = mbetje varresh ilire.

Popullsia ka qenë e besimit të krishterë, një identitet që vazhdoi edhe në periudhën mesjetare.

Shekulli XIV

- 1348 – Shpenadia përmendet për herë të parë në një dokument të madh mesjetar si një vendbanim arbëror (shqiptar).

Shekulli XVI

- 1591 – Shpenadia përmendet në regjistrin osman (defteri) si “Shpinadija”, që tregon se fshati ka ekzistuar si një vendbanim i konsoliduar nën sundimin osman, ku banorët ruajten zakonet traditat kulturore dhe besimin e krishter arbëror (shqiptar).

1912–1918

- Pas Luftrave Ballkanike, territori i Shpenadisë, si pjesë e Kosovës, kalon nën administrim serb pas largimit osman. (bazuar në zhvillimet rajonale)

Lufta e Dytë Botërore (1941–1945)

- Martirët e Tivarit nga Shpenadia. Në pranverën e vitit 1945, djemt që ranë si viktima të çarmatosur, të tradhtuar u pushkatuan në Tivar, pa faj, pa gjyq, pa mëshirë, duke dhënë jetën për lirinë dhe identitetin kombëtar.

Periudha Jugosllave (1945–1990)

- Nën Jugosllavi, fshati vijoi të zhvillohej bashkë me rritjen demografike dhe ndryshimet sociale që ndodhën në gjithë Kosovën.

Periudha 1980–1981

1980 Nga fshati Shpenadi, 4 studentë patriota ranë në pranga nga shteti serbo-jugosllav, të cilët u dënuan me burg deri në 4 vite për veprimtari kombëtare.

Në atë grup ishin edhe 5 patriotë aktivistë të përbetuar, të përfshirë drejtpërdrejt në veprimtari kombëtare.

1981 Banorë të Shpenadisë morën pjesë në demonstratat studentore, si vazhdim i rezistencës dhe kërkesës për të drejta. Sot, 3 prej tyre nuk janë më mes nesh, por sakrifica dhe qëndresa e tyre mbeten frymëzim për brezat e rinj.

Pas vitit 1999 dhe krijimi i Kosovës së pavarur

- Pas përfundimit të luftes në Kosovë dhe pavarësisë së shpallur në 2008, Shpenadia vazhdoi të zhvillohet si komunitet në Republikën e Kosovës.

- Shpenadia është pjesë e komunës së Prizrenit në Kosovën e pavarur.

- Shpenadia është një komunitet me mbi 80 të arsimuar dhe profesionistë të fushave të ndryshme: mësues, profesorë, pedagogë, psikologë, juristë, biznesmenë, këngëtarë, futbollistë, analistë dhe profesionistë të shëndetësisë.

- Fshati ka dy shoqata të fuqishme: Shoqata “Lekë Dukagjini” për trashëgiminë historike dhe kulturore

- Shoqata “ Gjahtarëve Shpenadi” për aktivitetet sportive dhe kulturore.

- Shpenadia ka nxjerrë gjithashtu motra të nderit, artistë dhe sportistë që përfaqësojnë fshatin me krenari.

Historia e Shpenadisë tregon lidhjen mes trashëgimisë historike, besimit, sakrificës dhe arsimimit, duke ruajtur krenarinë për rrënjët dhe frymëzuar brezat e rinj.

Vitet e fundit – trashëgimi dhe identitet kulturor

- 02.11.2025 Është zbuluar dhe inauguruar busti i Princ Lekë Dukagjinit në Shpenadi si simbol i krenarisë historike dhe identitetit tonë kulturor, falë iniciativës së banorve dhe shoqates Lekë Dukagjinit dhe mërgimtarëve.

Fakte të rëndësishme për Shpenadin

- Shpenadi përmendet qysh në dokumentet mesjetare si një vendbanim shqiptar (Arbanas).

• Gjetjet arkeologjike tregojnë prezencë shumë më të hershme (ilire) në territor.

• Sot Shpenadia është një fshat i njohur i komunës së Prizrenit, me komunitet të fortë shqiptar dhe trashëgimi historike.